PROJEKT | Dwa żywioły – jeden duch. Muzyczne dziedzictwo Dziadów Noworocznych i Kapel Dudziarskich

O PROJEKCIE

W okresie od 1 sierpnia do 31 października 2025 r., dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa Niematerialne – przekaż dalej, zrealizowaliśmy wyjątkowy projekt pod nazwą „Dwa żywioły – jeden duch. Muzyczne dziedzictwo Dziadów Noworocznych i Kapel Dudziarskich”. Jego celem była ochrona oraz popularyzacja dwóch unikatowych zjawisk wpisanych na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego: Tradycji Dziadów Noworocznych oraz Tradycji Dudziarskich na Żywiecczyźnie. Projekt koncentrował się na dokumentowaniu i przekazywaniu muzycznego aspektu tych tradycji.

W przypadku Dziadów Noworocznych kontynuowaliśmy działania rozpoczęte rok wcześniej. Otrzymaliśmy wówczas wiele głosów zachęty do dalszej pracy – zainteresowanie tą tematyką znacznie przerosło nasze oczekiwania. Dlatego też ponownie zorganizowaliśmy „żywe lekcje”, czyli bezpośrednie spotkania uczniów z mistrzami tradycji – depozytariuszami, którzy w autentyczny sposób przekazują wiedzę i umiejętności. W tej edycji szczególną uwagę poświęciliśmy subregionalnej stylistyce muzycznej, technikom wykonawczym oraz charakterystycznym ozdobnikom stosowanym w tradycyjnej grze. Uczestnicy mieli również okazję poznać mniej znany repertuar melodii wykonywanych podczas obrzędu Dziadów Noworocznych.

Drugim, zupełnie nowym filarem projektu były zajęcia poświęcone tradycji kapel dudziarskich. Skupiliśmy się na praktyce muzykowania w klasycznym duecie – dudziarza i skrzypka – który przez stulecia towarzyszył najważniejszym wydarzeniom życia codziennego społeczności Żywiecczyzny. Taki muzyczny tandem tworzył nie tylko oprawę dźwiękową lokalnych świąt, wesel czy obrzędów, ale również kształtował charakter regionalnej kultury.

W naszym projekcie szczególny nacisk położyliśmy na przybliżenie tej tradycji współczesnym odbiorcom. Zależało nam na „odczarowaniu” gry w kapeli dudziarskiej – pokazaniu, że nie jest to niedostępna, elitarna sztuka zarezerwowana jedynie dla nielicznych mistrzów. Przeciwnie, chcieliśmy udowodnić, że jest to żywa, dynamiczna praktyka muzyczna, którą można poznawać krok po kroku, a jej opanowanie daje ogromną satysfakcję i poczucie uczestnictwa w czymś wyjątkowym.

Jednym z najważniejszych celów działań było więc zachęcenie uczestników do kontynuowania gry także po zakończeniu projektu. Wierzymy, że świadome wprowadzanie ich w świat tradycyjnego muzykowania – od pierwszych dźwięków po wspólne granie w duecie – ma realny wpływ na podtrzymywanie i odnowę tej unikatowej formy dziedzictwa kulturowego..

Aby wesprzeć uczestników także poza zajęciami, przygotowaliśmy specjalne materiały edukacyjne: filmy instruktażowe dla dudziarzy i skrzypków. Nagrania te umożliwiają samodzielną pracę z tradycyjnym repertuarem i utrwalanie zdobytych umiejętności.

Kulminacją projektu było II Spotkanie pn. „Żywe Podcasty”, które stało się przestrzenią wymiany doświadczeń, inspiracji oraz pogłębionej refleksji nad współczesnymi formami przekazywania dziedzictwa niematerialnego.

FILMY INSTRUKTAŻOWE – melodie na dudy i skrzypce

DEPOZYTARIUSZE

Do udziału w projekcie zaprosiliśmy depozytariuszy tradycji – mistrzów zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia. To właśnie oni, dzięki swojej pasji, doświadczeniu i głębokiemu zakorzenieniu w kulturze regionu, prowadzili zajęcia warsztatowe. Z niezwykłym zaangażowaniem przekazywali uczestnikom nie tylko techniczne umiejętności gry, ale także opowieści, konteksty i znaczenia, które kryją się za tradycyjną muzyką Żywiecczyzny.

Dzięki ich obecności projekt zyskał wymiar autentycznego spotkania z żywym dziedzictwem – takim, które nie jest jedynie zbiorem melodii, lecz sposobem myślenia o muzyce, wspólnocie i relacji mistrz–uczeń.

Zajęcia dudziarskie prowadzili:
Czesław Węglarz – mistrz starszego pokolenia, wybitny pedagog i folklorysta, wielokrotnie nagradzany, w tym uhonorowany prestiżową Nagrodą im. Oskara Kolberga.
Jakub Lach – przedstawiciel młodszego pokolenia dudziarzy, multiinstrumentalista oraz twórca i budowniczy instrumentów tradycyjnych.

Zajęcia skrzypcowe poprowadziły:
Małgorzata Filary-Furowicz – etnolożka, wielokrotnie nagradzana muzykantka oraz twórczyni metody nauczania skrzypiec I stopnia w Fundacji Braci Golec.
Katarzyna Rodak – folklorystka, instrumentalistka, edukatorka, skrzypaczka i śpiewaczka.

Zajęcia heligonkowe poprowadzili:
Maksymilian Czerwiński – nagradzany heligonista i folklorysta, budowniczy heligonek
Andrzej Zeman – nagradzany heligonista i folklorysta

ZAJĘCIA PRAKTYCZNE Z GRY MELODII DZIADOWSKICH NA HELIGONCE

W ramach projektu odbyły się praktyczne warsztaty gry melodii dziadowskich na heligonce, prowadzone przez mistrzów tradycji: Maksymiliana Czerwińskiego i Andrzeja Zemana – aktywnych członków grup dziadowskich, którzy czynnie kultywują muzyczne tradycje Żywiecczyzny.

Zajęcia miały charakter warsztatowy i umożliwiały uczestnikom bezpośrednią pracę z depozytariuszami oraz poznanie różnych stylów gry typowych dla muzyki dziadowskiej. Uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy według stopnia zaawansowania. Każda grupa odbyła pięć spotkań po 2 godziny, co łącznie dało 10 godzin zajęć na grupę.

Podczas warsztatów praca koncentrowała się na repertuarze melodii dziadowskich – w tym polkach i „baciarkach” – z uwzględnieniem charakterystycznej stylistyki, ornamentyki oraz lokalnych wariantów subregionów Żywiecczyzny. W zajęciach uczestniczyło łącznie 14 osób.

Zwieńczeniem warsztatów była wspólna prezentacja muzyczna repertuaru podczas II edycji wydarzenia „Żywe podcasty”, która pozwoliła uczestnikom zaprezentować zdobyte umiejętności i w praktyce doświadczyć społecznego wymiaru tradycyjnej muzyki dziadowskiej.

POGRAJKI – WSPÓLNE MUZYKOWANIE

W ramach projektu zorganizowaliśmy pięć spotkań grupowych pod nazwą „Pograjki”. Ich celem była integracja muzyków ludowych i śpiewaków oraz odtworzenie najstarszych form muzykowania, opartych na klasycznym duecie dudziarza i skrzypka. Spotkania miały charakter otwarty – uczestniczyli w nich zarówno doświadczeni muzycy, jak i osoby dopiero rozpoczynające naukę tradycyjnej muzyki.

Prowadzenie zajęć przez Mistrzów Tradycji zapewniło właściwy kierunek stylistyczny i wysoki poziom edukacyjny. „Pograjki” stały się przestrzenią do praktycznej nauki repertuaru, poznawania charakterystycznego stylu wykonawczego oraz wymiany doświadczeń między uczestnikami.

ZAJĘCIA PRAKTYCZNE Z GRY NA DUDACH

W ramach projektu zorganizowano praktyczne warsztaty gry na dudach, prowadzone przez mistrzów tradycji: Czesława Węglarza ze starszego pokolenia oraz Jakuba Lacha z młodszego – wybitnych multiinstrumentalistów, budowniczych instrumentów i wirtuozów dud.

Uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy według poziomu zaawansowania. Każda grupa odbyła pięć spotkań po 2 godziny, co łącznie dało 10 godzin zajęć na grupę. Program warsztatów obejmował naukę melodii dudziarskich, charakterystycznych „obiegników”, zasad stylistyki wykonawczej oraz różnic wynikających z subregionalnych wariantów muzyki Żywiecczyzny.

Cykl warsztatów zakończyła prezentacja muzyczna efektów pracy uczestników podczas II edycji wydarzenia „Żywe podcasty”, która pozwoliła w praktyce doświadczyć bogactwa tradycji dudziarskiej oraz radości wspólnego muzykowania.

ZAJĘCIA PRAKTYCZNE Z GRY NA SKRZYPCACH

W ramach projektu zorganizowano praktyczne warsztaty gry na skrzypcach w manierze dudziarskiej, obejmujące pięć spotkań po 2 godziny (łącznie 20 godzin). Zajęcia prowadziły depozytariuszki tradycji dudziarskiej: Katarzyna Rodak (córka Czesława Węglarza) oraz Małgorzata Filary-Furowicz (uczennica Czesława Węglarza).

Warsztaty miały charakter praktyczny i były skoncentrowane na przygotowaniu skrzypków do muzykowania w tradycyjnym duecie z dudziarzem. Program zajęć obejmował naukę stylistyki gry, charakterystycznego prowadzenia melodii oraz zasad współbrzmienia w duecie.

Efektem pracy uczestników była prezentacja muzyczna podczas II edycji wydarzenia „Żywe podcasty”, która pozwoliła w praktyce zaprezentować zdobyte umiejętności i doświadczyć bogactwa tradycji dudziarskiej Żywiecczyzny.

II edycja wydarzenia „Żywe podcasty”

W ramach projektu w dniu 19 października 2025 r. w godzinach 16:00–18:00 w Muzeum Miejskim w Żywcu, w Dziale Etnografii i Przyrody, odbyła się II edycja wydarzenia „Żywe podcasty”, która w tym roku odbyła się pod hasłem „Dwa żywioły – jeden duch”. Spotkanie poświęcone było zasobom muzycznym Żywiecczyzny i zgromadziło licznych uczestników, co przeszło nasze najśmielsze oczekiwania. Podczas wydarzenia nasi mistrzowie tradycji, depozytariusze oraz specjaliści – etnografowie, muzycy i działacze kultury zajmujący się badaniem i popularyzacją muzycznego dziedzictwa regionu – dzielili się swoją wiedzą i doświadczeniem, przybliżając słuchaczom bogactwo lokalnej kultury muzycznej.

Program wydarzenia obejmował trzy prelekcje tematyczne:
Barbara Rosiek – etnografka i autorka licznych publikacji dotyczących Żywiecczyzny;
Czesław Węglarz – pedagog, multiinstrumentalista i ekspert w zakresie tradycyjnych instrumentów;
Marcin Blachura – budowniczy instrumentów, multiinstrumentalista, laureat wykonujący autentyczną muzykę regionu.

Wszystkie wystąpienia zostały profesjonalnie zarejestrowane.
Zapraszamy do obejrzenia i odsłuchania !

Zwieńczeniem wydarzenia były występy muzyczne uczestników wszystkich grup warsztatowych. Heligoniści wraz z mistrzami Andrzejem Zemanem i Maksymilianem Czerwińskim oraz skrzypkowie i dudziarze zaprezentowali repertuar, który skrupulatnie przygotowywali podczas praktycznych zajęć „żywych lekcji” z mistrzami. Po części artystycznej odbył się panel dyskusyjny, który stworzył przestrzeń do wymiany doświadczeń, refleksji i poglądów na temat współczesnych form ochrony i kontynuacji tradycji muzycznych regionu. Całość wydarzenia prowadziła Pani Klaudia Hulbój, dbając o płynny przebieg programu i integrację wszystkich jego elementów. Dzięki zastosowanej formule wideopodcastu, materiał z wydarzenia stanowi ogólnodostępne źródło edukacyjne, które umożliwia szerokiemu gronu odbiorców poznanie muzycznej kultury Żywiecczyzny oraz inspiruje do dalszego odkrywania jej tradycji.

————————————————————————

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa Niematerialne – przekaż dalej.